|
" اخلاق وسیاست درچنبره پویائی قدرت وتناسب قوا سی سال پس از انقلاب اسلامی"
احمد سلامتيان
(بزرگداشت پانزدهمین سال فقدان مهندس مهدی بازرگان در شهرپاريس) *
احمد سلامتیان ابتداقسمتهائی از بیانیه هیات اجرائیه جبهه ملی ایران را که 48 سال پیش در اعتراض به سرکوب و حشیانه شرکت کنندگان در مجلس ختم حاج محمد حسن شمشیری چلو کباب فروش مشهور تهران منتشر شده بود قراأت کرد . در این اعلامیه که با شرکت شخص مهندس بازرگان تدوین شده بود آمده است « رفتار خش و ظالمانه هیات حاکمه و جسارت عمال آن در قانون شکنی علیه عامه مردم از اختناق مطبوعات و جلوگیری از اجتماعات و ممانعت از فعالیت تشکیلات قانونی و فشار بافراد وطنخواه از هر طبقه وصنفی چنان شدت یافته که امید همگی را در برخوردار شدن از حمایت قانون سلب کرده است » و با تاکید بر اینکه گو یا نمی دانند « دست به چنین کار خطرناکی زدن چه عواقب و چه زیانهائی ملی و سیاسی و اخلاقی در بر دارد » نتیجه گیری کرده « اقدام بچنین رفتار زاین آور اگر موثر افتد نخستین تاثیر سوء آن کشتن شخصیت ها و جلوگیری از رشد و نمو اجتماع است که تنها مایه حیات و بقا ئ استقلال کشور ما میباشد »
وی با تاکید بر اینکه گوئی این اطلاعیه همین دیروز و در اشار ه به حوادث اخیر کشور نوشته شده است گفت بازرگان بعنوان نمونه انسان متخلق به رفتار انسانی , فروتن , آزاده , ازاد اندیش , پیروی اعتدال , قانونمدار , وفاداری به قول داده شده , صادق نسبت به دموکراسی , دارای سعه صدر و متعهد به احترام به نظر اکثریت , هر گز نا بهنگام نبوده است چون به درستی مهمترین ضرورت تحول سیاسی ایران همین توجه به اصول و مبانی و رفتار اخلاق بوده است.
- اوبااشاره باینکه خودش در نزدیک 45 سال اقامت در پاریس ناگزیر در غربت تبعید در مجالس ترحیم وبزرگداشت کسانی چون محمد مصدق , غلامرضا تختی , کاظم سامی , مهدی بازرگان , کریم سنجابی , یدالله سحابی , محمود مدیر شانه چی سخن گفته است گفت این همگی از شجره طیبه پیروز مندان دنیای اخلاق و قربانیان خداوندان غالب قدرت بوده اند و به مناسبت اینکه برای دومین بار در همین شهر در بزرگداشت بازرگان سخن میگویم میخواهم توجه همگان را به سرنوشت " اخلاق وسیاست درچنبره پویائی قدرت وتناسب قوا سی سال پس از انقلاب اسلامی" جلب نمایم
- پس از ارائه توضیحاتی پیرامون تعاریف احکام و اصول و مبانی اخلاقی و ممیزه های آنها از یک سو ضرورتهای امر سیاسی و زمینه ها و عوامل موثر در تحول آن و سیر تاریخی نظرات و رفتار ها در این مورد گفت
- تجربیات و حشتناک بشریت در قرن بیستم , دو کوشش خود کشی دسته جمعی بشریت تحت عناوین جنگ اول و دوم جهانی , میلیونها قربانی جنگ های استعماری و ضد آن , دهها میلیون قربانیان جنایات قدرت های ایدئولوژک رنگارنگ فاشیسم , نازیسم , کمونیسم و مقلدین مذهبی آنها باز نگری جدیدی را در تعریف رابطه و تقابل دو امر اساسی سیاست و اخلاق و اهمیت هر کدام از آنها می طلبد .
همزبان با میشل فوکو میگویم «جستجوی مبانی جهانشمول اخلاقی برای سیاست بیهوده است» چون موتور چرخ و دنده ماشین سیاست تناسب قوا است و جستجوی موقعیت بر تر در این معرکه تنها با ملاکها و معیار های اخلاقی , اگر نگویم ساده لوحی است باید اذعان کنم خوش باوری است . قدرت را قدرت هماورد و پاسخگو است نه نصیحت و تضرع .البته پاسخ شمشیر زنگی مست قدرت اجبارا شمشیر رومی مست آن نیست و بسیار بهتر میتوان این و آن را با درایت و ایجاد اجماع عمومی و تنها سازی شمشیر زن در میانه میدان باور عمومی خلع سلاح نمود. باید جمله مشهور کلاسویتس را که میگفت جنگ ادامه سیاست است با ابزار دیگر, واژگون ساخت ودانست که سیاست ادامه جنگ است با ابزاری دیگر و میدان دائم و توفنده و لغزنده مقابله و تناسب قوا است . کو چکترین درنگ و تردید در این قاعده مقدمه هزیمت است
بقول سعدی ترحم بر پلنگ تیز دندان ستمکاری بود بر گوسفندان اما همین سعدی در جای دیگر در تبیین تناسب قوا و تاثیر آن گوید گربه شیر است در گرفتن موش لیک موش است در مصاف پلنگ و این همه مانع نمیشود که گوینده گرگ زاده گرگ شود گرچه با آدمی بزرگ شود در باز گشت بمیهن پس فروکش کردن ترکتازی دیو مغول بگوید چو باز آمدم کشور آسوده دیدم پلنگان رها کرده خوی پلنگی
باور بفرمائید تناقض ظاهری بیان سعدی ناشی از پیچیدگی پدیده ای است که به آن اشارت دارد و نه پریشان گوئی این مصلح بزرگ آگاه بزمان خویش و صاحب تفکر در باره آن .
- اما باز بقول همان فوکو«گرچه سیاست در اشکا ل اخلاقی نمی گنجد نمیتوان منکر دو چیز شد . اول آنکه سیاست مدرن پس از آنهمه فجایع که به آن اشاره رفت بیش از هر زمان در طول تاریخ محتاج به لجام زدن به توسن قدرت و تدوین قواعد و مقررات ملی و جهانشمول برای مهار کردن روند شکل گیری و تحول آن میباشد و هیچ قدرتی در این مسیر مهم تر و موثر تر از بسط و گسترش ازادی و حقوق شهر وندان و آئین های دفاع از این حقوق و آزادیها در برابر حاکمین نیست . و دیگر آنکه در جهان امروز کوشش اخلاقی و لا اقل کوشش اخلاقی در مسیر فوق شریف ترین اقدام سیاسی است و این کوشش باید از تکلیف وو ظیفه اخلاقی چنان بدل برفتار طبیعی , عادی و روزمره همگان شود» که در مصا ف با پلنگان قدرت آنها را نا گزیر از رها کردن خوی پلنگی کند
- بازرگان اصلاح گرا « رفرمیست » است و نه انقلاب گرا « رو لو سیونیست » , مسلمان متدین است و نه مسلمان ایدئو لوژیک
- و خواستار بهبود وضع موجود است و نه زیر رو کردن آن , مهندس باز سازی و نو سازی و به روز کردن خانه سنتی پدری است و نه تخریب از بیخ و بن آن و برج سازی در حیاط گرم آن
- درست است که بازرگان رئیس جمعیت ایرانی دفاع از حقوق بشر در شرائطی انقلابی که در آن رادیکالیسم حرف آخر را میزد تکلیف شاق و جان فرسای نخست وزیری بنا برحکم ناشی آز « حق شرعی » را بدوش گرفت اما اولین کسی بود که در براربر تعدیات رادیکالیسم انقلابی ایستاد
- اولین کسی است که گفت چرا برای پیامبر یک صلوات و برای آقای خمینی سه صلوات میفرستید
اولین کسی است که گفت در قرآن 114 سوره وجود دارد که 113 آن با بسم الله الرحمان رحیم شروع میشود چرا با بسم الله القاسم الجبارین شروع میکنید.
اولین کسی که گفت از خشگسالی دعای باران خواندیم سیل آمد
وقتی خودرا با اتو موبیل ناز نازی و آقای خمینی را با بولدوزر مقایسه کرد با زبان استعاره میگفت من اتومبیل سفر و گذارم و نه ابزار تخریب اما جامعه در آتش انقلاب گوش شنوا نداشت .
- انقلاب فوریه و رویای اکتبر , بازرگان مرد گام بگام , در گیر با تفرقه نیرو های ملی و اصلاح طلب , قانونگرا و دموکراسی خواه را در هنگامه نبرد لنین های منتظر اکتبر , لنینیست های سرخ , لنینیست های مسلمان و مسلمانان لینینیست .را به ناکامی نشاند
اما بازرگان مردی پر کار و سمج هم بود . و از همه مهمتر اگر تهور اشتباه کردن را داشت شجاعت اعتراف به اشتباه و کوشش د رراه تصحیح انرا نیز داشت . همانکس که در 1340 پس از فوت ایت الله بروجردی در سمینار بحثی در باره مرجعیت و و رو حانیت تحت عنوان مرجع و ملجاء مینوشت
« هر گاه مجتهد متجدد, متحرکی دست بالا بزند و جلو بیفتد , مومنین کثیری با اعتماد و میل و رغبت بدنبال آنها می آیند و صد ها برابر آنچه بدولت ها میدهند پول و فکر و عشق در این راه صرف خواهند کرد . آنوقت بیمارستانها , دار الایتام ها , دبیرستانها, دانشگاهها , پل ها , مهمانخانه ها , کار خانه ها , قنوات , آبادیها و هزاران موسسات خیریه و فر هنگی و اقتصادی و حتی اداری و حکومتی بوجود می آورند که شامل منافع کثیر دنیا و اخرت میشود . علاوه بر فوائد مادی و معنوی مستقیم در آنجا تربیت عمومی و تمرین همکاری اجتماعی که از اهم ضروریات امروز مسلمین و ایران است فراهم میشود .
- اگر پیشوایان دینی ما چنین نقشه هائی و کار هائی را از روزگار پیشین در پیش گرفته بودن از دیر زمانی حکومت اسلامی واقعی که هم ملی و دموکراتیک است و هم خدائی نصیبمان شده بود . بدون توسل به انقلاب و خون ریزی حق بحق دار میرسید و جور و فساد و معصییت از صحنه کشور پاک میشد . باز هم وقت آن نگذشته است و باصطلاح معروف ماهی را هر وقت از آب بگیرید تازه است »
- در مهر ماه 1362 , در جزوه کوچک خود تحت عنوان گمراهان , الضالین, در تفسیر سوره حمد همانند ولتر و منتسکیو در لوای نقد دیگران به نقد مبانی فکری و تاریخی استبداد مذهبی میپرداخت ودر بررسی کلیسای قرون وسطی و علت سقوط این کلیسا نوشت علت اصلی آن بود که خود را شریک و حتی جانشین خدا دانست که هم رب العالمین باشد و هم مالک یوم الدین. برای وی حکومت روحانیون تحت بهانه ولایت مطلقه فقیه یاد آور حکومت پاپهای قرون وسطی بود . دعای برای برحذر ماندن از گناهان دهگانه ای که در آخر این کتاب شرح میدهد بهترین چهار چوب برای اصلاح دین و دینداران قربانی وسوسه های قدرت است که در کشمکش قدرتی که میخواستند تحت لوای روحانیت اصلاح کنند خود همه ارزش های اخلاق و معنوی را که مدعی آن بودند قربانی کردند .
از این زمان و تا آخرین نفس کار اصلی بازرگان
- مخالفت با ولایت مطلقه فقیه بعنوان تبلور استبداد دینی و فردی بود
متا سفانه در میهن بلا دیده ما در وادی سیاست و اخلاق در همان در است و پاشنه همان پاشنه
اگر بازرگان در دو نظام تحمل شده بود چه هزینه ها که نپرداخته بودیم , چه تهدید ها که بفرصت تبدیل نکرده بودیم و امروز کجا بودیم از او و تجربه و دانش, شکست وموفقیتش بیاموزیم , واقعییت تناسب قوا در میدان سیاست , ضرورت رعایت قواعد و ارزش های اخلاقی در هنگامه آن واهمیت ایجابی بودن شعار ها و برنامه و اتحاد ها ائتلاف ها را فراموش نکنیم, ارزش کوشش برای دستیابی به گسترده ترین اجماع ها بمنظور کاهش دادن هزینه تغییر و تحول بسوی دموکراسی و جامعه مقید باحترام حقوق بشر خود باید برجسته ترین ارزش های اخلاقی در وادی پر طلاطم سیاست در کشور ما باشد
شکست بازرگان شکست جامعه ایرانیان در این مسیر بود , شکست بازرگان شکست اصلاح طلبی و دموکراسی خواهی در برابر انقلابیگری و تمامیت خواهی در کشور ما بود
- اما اگر نیگ بنگریم در این جدال تاریخی امیر کبیر و ناصرالدین شاه , مصدق و محمد رضا شاه , بازرگان و ولایت مطلقه فقیه همیشه صاحبان قدرت برندگان روز بوده اند و قربانیان اخلاق مند آنان , مردان پیروز فردا و بالاخره سلامتیان صحبت خود را با این دعا بپایان رسانید
بیائید همراه درویش مستجاب الدعوه بغدادی هزار سیصد سال پس از وی حجاج ها و متوکل های زمانرا دعا ی خیری کنیم که هم آنها را و هم مسلمانانرا دعای خیر باشد
ای زبر دست زیر دست آزار گرم تا کی بماند این بازار
- به چه کار آیدت جهانداری مردنت به که مردم آزاری
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
* ـ بزرگداشت پانزدهمین سال فقدان مهندس مهدی بازرگان در شنبه سی ام ژانویه ٢٠١٠(دهم بهمن ماه ١٣٨٨) در شهر پاريس با حضور عده ای از هموطنان برگزارشد.
سخنرانان جلسه آقايان منصور بيات زاده ، احمد سلامتيان و مهدی ممکن بودند.